90. Zasady procesu wczesnośredniowiecznego

Proces wczesnośredniowieczny to typ procesu, który wytworzył się w Europie w okresie wczesnego średniowiecza. Począwszy od XIII wieku proces ten był wypierany przez proces inkwizycyjny, co ostatecznie nastąpiło w większej części Europy w XVI wieku.

Cechy procesu wczesnośredniowiecznego:

- nie rozróżniano odrębnego procesu cywilnego i karnego;

- charakter skargowy - proces nie mógł się toczyć, dopóki nie wpłynęła do sądu skarga przez uprawnionego oskarżyciela;

- tryb prywatny – oskarżycielem w procesie był w przeważającej ilości wypadków sam pokrzywdzony lub jego rodzina; z oskarżenia publicznego ścigane były wyłącznie czyny wymierzone przeciwko państwu, mirowi powszechnemu, a także przestępstwa zawodowe (m. in. łotrostwo);

- ustny – czynności procesowe były dokonywane za pomocą słowa; znaczenie miało to, co zostało wypowiedziane; 

- jawny - odbywał się w miejscu ogólnodostępnym, nie zawsze w budynku;

- formalny - strony były zobowiązane ściśle przestrzegać form postępowania i formuł słownych, ich niedopatrzenie mogło skutkować przegraną strony;

- dyspozycyjny – same strony postępowania mogły decydować o przebiegu postępowania i czy w ogóle prowadzić proces;

- kontradyktoryjny – do stron należy gromadzenie materiału dowodowego; sędzia musiał oprzeć się na dowodach wniesionych przez strony, na niczym innym;

- oddzielenie postępowania dowodowego od postępowania sądowego – postępowanie dowodowe było warunkowe i przeprowadzane było po zakończeniu postępowania sądowego, gdy oskarżony zaprzeczył swej winie (w tej sytuacji wyrok miał charakter warunkowy, uzależniony od wyniku postępowania dowodowego).

Proces rozpoczynał się od wniesienia skargi zwanej „żałobą”- sformułowania swojego żądania, na podstawie którego sąd formułował pozew – formalne wezwanie pozwanego na określony dzień i godzinę, z opisem roszczenia. Początkowo były pozwy ustne, z czasem dla szlachty osiadłej były już pisemne. Żeby dostarczyć pozew, woźny sądowy szedł do pozwanego żeby mu to obwieścić.

Była możliwość odroczenia (dylacji) rozprawy. Ostatecznie wyrok powinien być wydany w trzecim terminie.

Usprawiedliwienie nieobecności mogło mieć miejsce z powodu:

- choroby obłożnej;

- powodzi;

- służby publicznej;

- „sprawy o większe”, czyli jeśli ta sama strona miała stawać przed innym sądem w sporze o przedmiot większej wartości.

Ekscepcja (zarzut procesowy) - pozwany nie negował roszczenia powoda, ale przedstawiał odpowiednie okoliczności, przez które danego roszczenia nie można dochodzić.

Ekscepcje dzieliły się na peremptoryjne (niweczące proces, powodujące oddalenie pozwu, np. gdy roszczenie się przedawniło) oraz dylatoryjne (tamujące postępowanie, powodujące odroczenie sprawy).

Często, zwłaszcza w Europie Zachodniej, sędzia wydawał wyrok zaocznie. Jeżeli udowodniło się winę pokrzywdzonego to wyrok zapadał.