76. Geneza i rozwój testamentu w prawie feudalnym. Dziedziczenie testamentowe

Jedną z najbardziej charakterystycznych cech prawa spadkowego wczesnej epoki feudalnej było to, że nie uznawano dziedziczenia testamentowego. Nie można było rozporządzać mieniem na wypadek śmierci z uszczerbkiem dla ustawowych dziedziców.

W przeciwieństwie do stosunków rzymskich na pierwszy plan wybijało się dziedziczenie beztestamentowe oparte na prawie zwyczajowym. Zasada ta wynikała z faktu, że własność traktowano jako dobro rodzinne, które musi przypaść najbliższej rodzinie, zwłaszcza synom.

Niemniej stopniowo zdobywała sobie uznanie zasada, że spadkodawca może rozporządzać częścią swego majątku w drodze testamentu.

Do rozwoju instytucji rozporządzeń ostatniej woli, w których spadkodawca mógł swobodnie dysponować częścią majątku na wypadek śmierci, przyczynił się kościół, w którego interesie leżało umożliwienie przekazywania na wypadek śmierci pewnych dóbr majątkowych na rzecz instytucji kościelnych.

Głoszono więc idee przekazywania części majątku dla Kościoła ,,dla zbawienia duszy” oraz ,,uczynienia Chrystusa współdziedzicem”. Dzięki temu wykształciło się pojęcie „części swobodnej” spadku, pozostawionej w dyspozycji spadkodawcy, początkowo tylko na cele pobożne. Wysokość tej części wynosiła tyle, ile przypadałoby w spadku jednemu synowi. Zasada ,,adopcji Chrystusa” dała w ogóle początek swobodzie dysponowania na wypadek śmierci częścią majątku.

Przedmiotem dyspozycji testamentowej początkowo mogły być ruchomości i nieruchomości nabyte. Testowanie nieruchomościami rodowymi było bardzo ograniczone i możliwe jedynie w przypadku uwzględnienia dziedziców koniecznych.

Testament mógł być złożony pisemnie przed sądem lub przy świadkach albo ustnie do ksiąg. W odróżnieniu jednak od rzymskiego, testament średniowieczny nie musiał zawierać ustanowienia dziedzica, lecz tylko dyspozycję pewnymi elementami lub częścią majątku. Można było być jednocześnie spadkobiercą do części majątku na podstawie dziedziczenia beztestamentowego, a do części na podstawie testamentu.

W krajach, w których prawo rzymskie nie straciło znaczenia, testament opierał się na zasadach rzymskich, tzn. do jego ważności konieczne jest ustanowienie dziedzica.

Testament przyjął się bardziej w prawie miejskim. W prawie feudalnym testament mógł się składać z samych zapisów.

Kościół dążył do uzyskania części majątku. W kilku konstytucjach z XVI w. zakazywano dysponowania dobrami ziemskimi na rzecz Kościoła zwane „ustawami amortyzacyjnymi”, by nie uszczuplać dóbr ziemskich w rękach szlachty. Jako argument używano stwierdzenia, że kapłani nie służyli w wojsku, więc nie powinni być właścicielami dóbr ziemskich.