47. Zdolność prawna (nabycie i utrata) i jej ograniczenia w prawie feudalnym

Zdolność prawna – zdolność do bycia podmiotem praw i obowiązków.

Może być nim człowiek, który nie jest przedmiotem prawa. Człowiek zyskuje zdolność prawną z chwilą urodzenia, a traci z chwilą śmierci. Nie ma możliwości posiadania częściowej zdolności prawnej.

W prawie feudalnym mogło tej zdolności brakować, np. w przypadku niewolników, czy początkowo w przypadku cudzoziemców.

Mogła być zdolność częściowa, tylko w pewnej sferze lub w obrębie swojego stanu.

Ograniczenie zdolności mogło wynikać ze stanu zdrowia, czyli z uwagi na choroby psychiczne czy fizyczne. Spadkobiercami nie mogły być osoby niepełnosprawne i karły. Trędowaci byli traktowani jak osoby nieżyjące. W prawie lennym wasal, który nie mógł pełnić służby wojskowej ze względu na stan zdrowia fizyczny czy psychiczny nie mógł być podmiotem prawa. Brak czci, czyli dobrego imienia mógł powodować ograniczenie zdolności prawnej. Mógł on wynikać z nagannego postępowania (złamanie przysięgi lennej), określonej sytuacji osobistej (nieślubne pochodzenie) albo wykonywania określonych zawodów (kojarzonych z brudem fizycznym jak młynarz, aktor zwłaszcza wędrowny, kat który przenosił hańbę też na swoje dzieci). Cudzoziemcy, jako osoby obce, też mieli ograniczoną zdolność prawną.

Ius Albinagii – jedno z ograniczeń w prawie spadkowym, dotyczące cudzoziemców. Jeśli cudzoziemiec zmarł, pozostawiając majątek w kraju, w którym mieszkał, i nie pozostawił tam testamentu i spadkobiercy, to spadek po nim przejmował panujący, ale musiał w ciągu roku przekazać majątek jakiemuś szlachcicowi.

Żydzi otrzymywali przywileje z uwagi na fakt, że udzielali kredytów dla królów i zwykłej ludności. Chrześcijanom nie godziło się brać czegoś na kredyt.

Zmuszano Żydów do przesiedlania się do określonych miejsc w miastach.

Mogli się rządzić własnym prawem, przynajmniej między sobą; posiadali swoje gminy.

Istniały ograniczenia cywilnoprawne jak małżeństwo, zakaz posiadania służby chrześcijańskiej przez Żydów.

Ograniczenia zdolności prawnej mogły wynikać z przynależności stanowej. Pomiędzy osobami z jednego stanu nie, ale w różnych stanach już były ograniczenia. W Niemczech osoby z wyższej szlachty z osobą z niższej szlachty bądź nieszlachecką nie mogły się żenić.

Ustanie zdolności prawnej mogło nastąpić pod wpływem wyjęcia spod prawa lub śmierci cywilnej. Wyjęcie spod prawa wiązało się z zaocznym skazaniem na karę śmierci. Jeśli nie można było wykonać wyroku bo skazany był nieobecny, ogłaszano go wyjętym spod prawa, co powodowało że każdy mógł tę osobę bezkarnie zabić.

Śmierć cywilna była dodatkowym skutkiem skazania na niektóre rodzaje kar (dożywotnie pozbawienie wolności, kara zesłania do kolonii, kara dożywotniego skazania na galery we Francji) eliminujące jednostkę z życia społecznego. Już po wyroku na karę śmierci uznawano śmierć cywilną takiej osoby (ale nie we wszystkich krajach).

Kobieta miała ograniczoną zdolność prawną, gdyż nie mogła być podmiotem pewnych praw, np. nie mogła dziedziczyć nieruchomości we wczesnym średniowieczu.

Wyznawana religia mogła być powodem ograniczenia zdolności prawnej, np. wobec heretyków zwłaszcza we wczesnym średniowieczu. Po pokoju w Augsburgu w 1555r. zawartym pomiędzy katolikami i protestantami o wyznaniu na określonym terytorium decydował władca terytorialny, a osoby nie wyznające danej wiary miały ograniczoną zdolność prawną. Protestanci (Hugenoci) we Francji mieli ograniczoną zdolność prawną po uchyleniu Edyktu Nantejskiego w 1685r. przez Ludwika XIV.

Śmierć klasztorna wiązała się ze wstąpieniem do klasztoru, gdyż osoba ta przestawała istnieć dla świata. Przed wstąpieniem do klasztoru spisywała testament (Niemcy, Anglia, Francja).

Nabycie zdolności prawnej przez urodzone dziecko prawie feudalnym wiązało się z oceną jego zdolności do życia (nie mogło być upośledzone, musiało być żywotne, co objawiało się krzykiem czy umiejętnością ogarnięcia pomieszczenia wzrokiem – co ujęte było w Zwierciadle Saskim).