46. Pojęcie prawa feudalnego

Przez pojęcie „prawo feudalne” rozumie się prawo ukształtowane i znajdujące zastosowanie w epoce feudalizmu. Do prawa feudalnego zaliczymy więc również to prawo, które kształtowane jeszcze w epoce niewolnictwa (w szczególności prawo rzymskie), było przydatne i stosowane w epoce feudalizmu.

Prawo feudalne było prawem nierównym: dominacja feudałów, w sensie prawnym, opierała się na przywilejach, stwarzających dla nich specjalną, uprzywilejowaną pozycję w społeczeństwie. Także i inne klasy społeczne otrzymywały swoje „przywileje”, kształtujące odmienne stanowisko prawne tych stanów. Przywileje nie pozwalały więc na stworzenie prawa wspólnego (powszechnego), sprzyjały natomiast rozwojowi feudalnych praw stanowych.

Brak powszechności prawa wyrażał się też w partykularyzmie tego prawa. Nie było jednego prawa feudalnego, były tylko prawa feudalne narodowe, partykularne, stanowe itp. Nie oznacza to, że poszczególne prawa feudalne były sobie całkowicie obce. Obok różnic istniały też podobieństwa, nieraz bardzo silne, nawet między odległymi od siebie – w sensie geograficznym – systemami.

Nierówne traktowanie jednostki w prawach antycznych wynikało z podziału społeczeństwa na dwie podstawowe, antagonistyczne grupy: wolnych i niewolnych. W epoce feudalizmu niewolnictwo (w antycznym tego słowa pojęciu) uległo likwidacji. O nierównym traktowaniu jednostki przez prawa feudalne decydowały więc inne czynniki niż niewola, a mianowicie mocno rozbudowane w epoce feudalizmu stosunki zależności między samymi wolnymi. Podstawową rolę odgrywała ty zależność chłopa od feudała.

Zróżnicowanie stanowe, jak wspomniano, kształtowało nierówność prawa. Prowadziło to do takiej sytuacji, że w wielu krajach europejskich nawet ludzie należący do jednego narodu nie korzystali z równości wobec prawa. Nierówność prawa była odbiciem nierówności panującej w stosunkach społecznych. W prawie prywatnym znajdowała ona szczególne odbicie w dziedzinie prawa rzeczowego, a mianowicie w pojęciu i konstrukcji prawa własności, zgodnie z hierarchiczną strukturą społeczeństwa feudalnego. Silnie występowała także w przepisach prawa karnego (np. nierówne kary) i prawa procesowego (np. nierówność dowodów).

Historia prawa feudalnego obejmuje okres około 1400 lat, jeżeli za datę początkową przyjmiemy 476r. (upadek cesarstwa zachodniorzymskiego), a za końcową lata 1848 -1864, na które przypadł kres stosunków feudalnych w najbardziej opóźnionym pod względem społecznym państwach europejskich (Austria, Rosja).

Mimo złożoności prawa feudalnego można dostrzec w dziejach jego rozwoju kilka podstawowych nurtów. Dwa główne nurty rozwojowe, tj. rodzimy i rzymski, występowały (z różnym nasileniem) w całej Europie. Pierwszy (i najstarszy) miał charakter rodzimy; znaczy to, że początkowo prawa feudalne (germańskie, słowiańskie) kształtowały się na podstawie własnych, narodowych tradycji prawnych, związanych głównie z prawem zwyczajowym. Drugi wyrażał się w żywotności prawa rzymskiego (na południowym wschodzie i wschodzie Europy – prawa rzymsko – bizantyjskie), które, zwłaszcza od XII w., coraz silniej oddziaływało na prawa rodzime. Ścieranie się wspomnianych dwóch prądów, jak również wzajemne ich oddziaływanie na siebie (zwłaszcza prawa rzymskiego na prawa rodzime) stanowiło jedną z najbardziej charakterystycznych cech rozwoju praw feudalnych. Innym, również znaczącym prądem, był nurt prawa kanonicznego (związanego zresztą dość silnie z prawem rzymskim). U schyłku epoki feudalizmu, w wieku oświecenia, rozwinie się nowy nurt, a mianowicie prawa racjonalnego i skodyfikowanego, powiązany już z ideologią mieszczańską.

W tyglu praw feudalnych można wreszcie wyróżnić całkowicie odmienny od kontynentalnych nurt prawa angielskiego, które zachowując swój rodzimy charakter, stworzyło równocześnie odrębny system, oparty przede wszystkim na precedensach.