41. Unifikacja i kodyfikacja prawa prywatnego (materialnego i procesowego) w Polsce w okresie międzywojennym

Prawo cywilne materialne

Ziemie centralne – Kodeks Napoleona, Kodeks Cywilny Królestwa Polskiego 1825r., ustawa o związku małżeńskim z 1836r.

Ziemie wschodnie – tom X Zbioru Praw Cesarstwa Rosyjskiego 1832r.

Ziemie zachodnie – BGB z 1896r.

Ziemie południowe – ABGB z 1811 r.; na obszarze Spiszu i Orawy od roku 1923, wcześniej obowiązywało tam prawo węgierskie

Prawo cywilne procesowe

Ziemie centralne i wschodnie – rosyjska Ustawa Postępowania Cywilnego z 1864 r.

Ziemie zachodnie– niemiecki Kodeks Postępowania Cywilnego z 1877r. (znowelizowany w 1898r.)

Ziemie południowe – austriacki Kodeks Postępowania Cywilnego z 1895r.

Najtrudniejszą do zunifikowania gałęzią prawa okazało się prawo cywilne. 20 lat prac Komisji Kodyfikacyjnej okazało się zbyt krótkim okresem dla zakończenia jego unifikacji. W okresie międzywojennym w zakresie szeroko rozumianego (łącznie z prawem pracy i prawem handlowym) prawa cywilnego wydane zostały:

• prawo wekslowe i czekowe z 14.11.1924r., obowiązujące od 1.01.1925r., 1.07.1936r., zastąpione ustawami z 28.04.1936r. o takich samych tytułach, obowiązującymi do dziś,
• ustawa z 29.03.1926r. o prawie autorskim
• ustawa z 2.08.1926r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych - prawo prywatne międzydzielnicowe,
• ustawa z 2.08.1926r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych międzynarodowych - prawo prywatne międzynarodowe,
• Kodeks postępowania cywilnego z 29.11.1930r., obejmujący jednak tylko proces cywilny, obowiązujący od 1.01.1933r.
• Prawo o sądowym postępowaniu egzekucyjnym z 27.10.1932r., obowiązujące od 1.01.1933r.,
• Kodeks zobowiązań z 27.10.1933r.,
• Kodeks handlowy z 27.06.1934r., obowiązujący od 1.07.1934,
• Prawo upadłościowe z 24.10.1934r.
• Prawo o postępowaniu układowym z 27.10.1934r..

Akty te były wzorem legislacji. Mimo wstrząsu wojennego, a następnie zmiany ustroju, niektóre z nich funkcjonowały do końca lat 90. XX wieku. Do dziś zresztą obowiązują dwa spośród wyżej wymienionych – z minimalnymi zmianami, co jest w polskim prawie absolutnym ewenementem.

Komisja pozostawiła gotowe projekty aktów prawnych – prawa małżeńskiego osobowego (z 1929) i majątkowego (z 1937r.), prawa o stosunkach rodziców i dzieci (z 1938r., autorstwa Stanisława Gołąba) oraz prawa rzeczowego (z 1937r.). Projektów z końca lat trzydziestych po prostu nie zdążono wprowadzić w życie, natomiast projekt prawa małżeńskiego osobowego okazał się zbyt kontrowersyjny ze względu na wprowadzaną w nim świeckość małżeństwa i dopuszczalność rozwodów.

Nie zdążono opracować projektów prawa spadkowego, przepisów ogólnych prawa cywilnego i postępowania nieprocesowego. W chwili wybuchu II wojny światowej prace nad prawem spadkowym były w stadium dyskusji nad jego założeniami. Przepisami ogólnymi prawa cywilnego zamierzano zająć się na samym końcu, po zunifikowaniu wszystkich innych gałęzi prawa cywilnego.