36. Źródła prawa Stanów Zjednoczonych Ameryki

Od początku istnienia kolonii angielskich w Ameryce Północnej władze angielskie uważały (orzeczenie z 1608r.), że koloniści angielscy przenosząc się do Ameryki Północnej zachowują swoje, tj. angielskie, prawo i że system common law obowiązuje (z pewnymi wyjątkami) w koloniach. Osadnicy angielscy nie znali jednak dobrze tego prawa, często nawet nie lubili go (pamiętajmy, że wielu kolonistów wywodziło się spośród prześladowanych w królestwie angielskim), nadto aparat sądownictwa amerykańskiego nie był pierwotnie ani dobrze zorganizowany, ani też przygotowany do wprowadzenia w życie skomplikowanego sytemu common law. Praktycznie stosowanie angielskiego common law było więc w XVII w. jeszcze znikome. W praktyce bardziej posługiwano się prawem dość prymitywnym, tworzonym przez władze lokalne lub nieraz opartym na Biblii, niż prawem angielskim, którego nie znano.

Pełne przejęcie systemu common law nastąpiło dopiero w ciągu XVIII w. wraz z rozwojem gospodarczym i stabilizacją ustrojową w poszczególnych koloniach. Zwycięstwo common law stanęło jednak pod znakiem zapytania po uniezależnieniu się kolonii od Anglii i po powstaniu Stanów Zjednoczonych. Jeszcze do połowy XIX w. wielu polityków i prawników amerykańskich popierało ideę stworzenia prawa skodyfikowanego i odrzucenia angielskiego systemu prawa sędziowskiego. Zwyciężył jednak kierunek ,,praktyczny”, co oznaczało niepodważalny  triumf prawa sędziowskiego (od połowy XIX w.). W ostatecznym więc rezultacie dzisiejsze poszczególne stany pozostają pod rządami common law.

Jedyny wyjątek stanowi dawna posiadłość francuska – stan Luizjana, gdzie utrzymał się system prawa francuskiego (wzorowany na Kodeksie Napoleona).

W konstytucji z 1787r. przyjęto zasadę, że tylko nieliczne kwestie z zakresu prawa sądowego są normowane przez władze federalne (Kongres), pozostawiając w ten sposób poszczególnym stanom możliwość kształtowania swego własnego prawa.

Wyróżnia się prawo federalne i prawo stanowe, stanowiące obecnie razem 51 odrębnych praw (1 prawo federalne i 50 stanowych).

Prawo federalne reguluje małe wycinki prawa (prawo autorskie, prawo wynalazcze, niektóre przestępstwa przeciwko państwu) i jest w większości prawem stanowionym, tzn. jego źródłem jest ustawa. W niektórych zakresach (np. prawo morskie), ze względu na brak kodeksu, jest prawem sędziowskim, tzn. źródłem jego jest precedens.

Zdecydowana większość prawa sądowego (prawo cywilne i karne, zarówno materialne, jak i formalne) pozostaje w zakresie prawa stanowego. Głównym źródłem tego prawa jest orzecznictwo (precedensy). Jest to prawo sędziowskie (common law). Obok precedensów w wielu stanach źródłem prawa są też kodeksy, obejmujące różne dziedziny. Prawo skodyfikowane ma w poszczególnych stanach większe znaczenie i zastosowanie niż w Anglii.

Odrębność praw stanowych nie oznacza, że stanowią one niezależne od siebie i głęboko zróżnicowane systemy. Przeciwnie, mają one wiele cech wspólnych, nadto istnieją wyraźne tendencje do ujednolicenia poszczególnych praw stanowych, bądź to przez praktykę powoływania się w jednym stanie na precedensy innych stanów, bądź też przez przyjmowanie wspólnych kodeksów.

Po zerwaniu więzów z Anglią amerykański common law rozwijał się niezależnie, kształtowany przez orzecznictwo tylko własnych sądów nie związanych orzecznictwem angielskim. Powstały więc wyraźne różnice między angielskim a amerykańskim common law.

Proces ujednolicenia poszczególnych stanowych common laws postępuje żywo naprzód z innych przyczyn. Wolno bowiem sędziom powoływać się nie tylko na precedensy z własnego stanu, lecz także na precedensy powstałe w innych stanach, co prowadzi do zacierania się większych różnic miedzy prawami stanowymi.

Również nauka uniwersytecka traktuje common law, zarówno pod względem badawczym, jak i dydaktycznym, jako całość – jako prawo, które powinno być identyczne w całych Stanach Zjednoczonych.

Ze względu na możliwość stosowania precedensów stworzonych w różnych stanach, obraz amerykańskiego common law jest bardzo nieprzejrzysty. Już przed 1950r. było 25000 tomów zawierających zbiory orzecznictwa amerykańskiego. W tej sytuacji Amerykański Instytut Prawa podjął prywatną inicjatywę uporządkowania precedensów w porządku systematycznym, tworząc zbiór tzw. Restatement of the Law, zawierający najważniejsze precedensy. Pierwsze dwa tomy ukazały się w 1932r. i objęły precedensy dotyczące prawa zobowiązań (z umów). Kolejno ukazywały się dalsze tomy (jest ich obecnie ponad 20). Restatement ma tylko znaczenie pomocnicze (drugorzędne źródło prawa); sędziowie nie są związani precedensami zebranymi w tym zbiorze.

Ustawodawstwo amerykańskie w silniejszym stopniu niż angielskie oddziałuje na całokształt prawa.

Wśród zbiorów prawa stanowionego można wyróżnić następujące rodzaje:

- Konsolidacje. Są to zbiory ustawodawstwa federalnego lub stanowego, redagowane w układzie alfabetycznym. Nie są to kodeksy wyczerpujące jakiś działa prawa, bo pomijają prawo sędziowskie.

- Kodeksy stanowe. Niektóre stany mają własne kodeksy prawa cywilnego. Tak jest w kilku stanach (Georgia, obie Dakoty, Kalifornia, Montana). Wspomniano już wyżej, że w Luizjanie obowiązuje system prawa wewnętrznego według Kodeksu Napoleona. Wszystkie stany mają kodeksy karne, w wielu stanach obowiązują kodeksy procedury cywilnej.

- Kodeksy ujednoliconych praw stanowych. Po II wojnie światowej wystąpiły nowe tendencje unifikacyjne. Wyrażają się one w tym, że poszczególne stany przyjmują za obowiązujący (w dziedzinach prawa zastrzeżonych dla stanów) wspólny kodeks jakiegoś działu prawa. W ten sposób w latach 1952-158 powstał kodeks prawa handlowego (Uniform Commercial Code), przyjęty obecnie przez 49 stanów (nie obowiązuje w Luizjanie). Przygotowuje się też podobne ujednolicenie inny dziedzin prawa (prawa karnego, procedury karnej).