29. Napoleońskie kodyfikacje prawa cywilnego i handlowego

W 1800 r. Napoleon powołał 4-osobową komisję kodyfikacyjną, która w ciągu 10 lat działalności opracowała pięć kodeksów:

1804r. – Kodeks Cywilny Francuzów (fr. Code Napoléon, Code civil des Français),

od 1807r. zwany Kodeksem Napoleona, który obowiązuje ze zmianami do dziś.

Kodeks Napoleona, wydanie z 1808r. 

1806r. - Kodeks Postępowania Cywilnego;

1807r.- Kodeks Handlowy;

1808r- Kodeks Postępowania Karnego;

1810r. – Kodeks Karny.

Taki model (lub 4 częściowy) obowiązywał w większości krajów europejskich

1. Kodeks Cywilny (1804r.)

Obejmuje ponad 2 tys. artykułów. Jest podzielony na 3 Księgi:

I Księga „o osobach”- przepisy prawa osobowego (kwestie zdolności prawnej, zdolności do czynności prawnych, osobowe prawo małżeńskie, prawo opiekuńcze)

II Księga „o majątkach i różnych rodzajach własności”- dzisiejsze prawo rzeczowe (rodzaje rzeczy, podział na ruchomości i nieruchomości, prawo własności, inne prawo rzeczowe)

III Księga „o różnych sposobach nabywania własności”– prawo spadkowe, małżeńskie prawo majątkowe i zobowiązania.

Ważne są wpływy zwyczajowego prawa francuskiego na podstawie prawa germańskiego.

Stał na straży zasady indywidualizmu, która głosiła, że prawo ma służyć indywidualnym interesom jednostki.

Obowiązywał na ziemiach związanych z ekspansją Francji napoleońskiej czyli krajach ówczesnego Wielkiego Cesarstwa (w Belgii, w Luksemburgu, w Księstwie Warszawskim, w Wolnym Mieście Gdańsku).

Wpłynął na powstawanie europejskich kodeksów cywilnych (Hiszpanii, Portugalii, Rumunii, Włoch, państw Ameryki Łacińskiej, stanu Luizjana – dawnej kolonii francuskiej).

2. Kodeks postępowania cywilnego (1806r.) był już nowoczesny; przywracał zasadę ustności; wprowadzał zasadę bezpośredniości – sędzia stykał się bezpośrednio z dowodami (sam przesłuchiwał); zasada kontradyktoryjności, zasada dyspozycyjności, zasada koncentracji materiału dowodowego (strony mają określony czas na gromadzenie dowodów).

3. Kodeks Handlowy (1807) nawiązywał do Wielkich Ordonansów Ludwika XIV, zwłaszcza Ordonansu o handlu z 1673r. i Ordonansu o marynarce z 1681r. Wykluczone było pojęcie kupca, czyli osoby prowadzącej zarobkową działalność gospodarczą.

4. Kodeks Postępowania Karnego (1808) powtarzał to, co osiągnięto w czasie Rewolucji Francuskiej, czyli uchylenie procesu inkwizycyjnego; zasada jawności; prawo oskarżonego do obrony; utrzymano instytucję ławy przysięgłych, ale tylko orzekającą o winie- odpowiednik angielskiej ławy mniejszej.

5. Kodeks Karny (1810) wprowadził zasadę równości wobec prawa, zasadę Nullum crimen sine lege = nie ma przestępstwa bez ustawy i zasadę Nulla poena sine lege = nie ma kary bez ustawy. Miał pewne cechy niehumanitarne, bo było aż 36 przestępstw zagrożonych karą śmierci. Była kara pręgierza, kara piętnowania.

Duża była rola orzecznictwa, które wpływało na nowelizację poszczególnych kodeksów, wykształcenia pojęcia nadużycia prawa (właścicielowi rzeczy wolno wszystko poza tym, czego mu prawo zabrania; zaczęło się to przyczyniać do nadużyć: stworzenia koncepcji, że nie można z prawa korzystać niezgodnie z jego przeznaczeniem).