23. Prawo zwyczajowe w Polsce średniowiecznej

W Polsce średniowiecznej brakowało źródeł jurydycznych. Głównie były źródła literackie, relacje geograficzne, np. podróżnika Ibrahima Ibn Jakuba, który przybył z Hiszpanii, opisujące państwo Mieszka I; książę dysponował drużyną 300 wojów; kiedy syn takiego rycerza chciał się ożenić, musiał zapłacić ojcu dziewczyny dar.

Były też źródła kronikarskie np. Galla Anonima, Wincentego Kadłubka, Thietmara - biskupa Merserburga z XI w., który zamieszczał relacje dotyczące prawa polskiego (kroniki dotyczyły m. in. praktyki poligamii, życia pozagrobowego, w którym zmarły potrzebował rzeczy czy osób ziemskich),

 Początek tekstu Kroniki polskiej autorstwa Galla Anonima 

w najstarszym zachowanym rękopisie, tzw. Rękopisie Zamoyskich z XIV wieku

Wincenty Kadłubek

Thietmar

Prawo polskie było partykularne, choć nie było wielości systemów prawnych, tak jak np. we Francji czy Niemczech. Rozróżniano trzy odmiany prawa: małopolską, wielkopolską, mazowiecką.

W XII/XIII w. ma miejsce kolonizacja niemiecka. Było wykształcone rodzime prawo zwyczajowe.  Pozostało ono jako prawo ziemskie, czyli obowiązujące szlachtę. Niemcy osiedlali się w miastach i prawo miejskie było oparte na prawie niemieckim, gdyż rządzili się tu swoimi prawami. We wsiach funkcjonowało to w mniejszym stopniu, gdyż zależało od przepisów wydawanych przez właścicieli wsi. 

Lokacja na prawie niemieckim to nie tylko przejęcie systemu prawnego, ale też organizacja samorządowa w mieście (wójt, rada miejska, sąd ławniczy) lub na wsi (sołtys, sąd ławniczy). Ludność etniczna (Żydzi czy Ormianie) posługiwała się własnym prawem.

Od XIII w. pojawiają się pierwsze źródła prawa – dokumenty (pisemne poświadczenia dokonanych czynności prawnych).

Od XIV w. pojawiają się księgi sądowe relacjonujące przebieg procesu sądowego.

Powstaje coraz więcej źródeł ściśle jurydycznych. Ważniejszą rolę odgrywa ustawodawstwo, odnoszące się do zwyczajów, uzupełniające zwyczaje.

Księgi uposażeń - prowadzone w klasztorach, dokumentujące czynności prawne:

- Księga Henrykowska opisująca założenie i działanie Zakonu Cystersów w Henrykowie na Śląsku, którego założycielem był książę Henryk Brodaty (opis dotyczył XIII/XIV w. zwłaszcza odnośnie własności nieruchomości).

- Księga Elbląska - w XIX w. odkryto rękopis odpisu oryginału, który datuje się na II połowę XIII w. lub początek XIV w . Datą graniczną jest 1320r., czyli zjednoczenie państwa. Jest to spis Ziemi Chełmińskiej znajdującej się pod panowaniem Krzyżaków. Autorem był prawdopodobnie anonimowy urzędnik krzyżacki, gdyż ów spis powstał w języku niemieckim i z treści wynikało, że napisał to ktoś niechętny Polakom. Powstał na polecenie władz krzyżackich. Sądząc ludność polską Krzyżacy musieli posługiwać się prawem polskim, gdyż była wówczas szanowana zasada osobowości prawa. Nie jest znany cały tekst. Zawiera prawo procesowe, prawo prywatne (dziedziczenie, prawo sąsiedzkie).