2. Prawo Egiptu i Mezopotamii

Prawo egipskie:

IV tysiąclecie p.n.e. to początki państwowości. Terytorium Egiptu nie było doświadczone wojnami, dlatego też granice państwa nie uległy zmianom od starożytności.

332 r. p.n.e. - podbój przez Aleksandra Wielkiego (króla Macedonii)

30r. p.n.e. - podbój przez Rzymian, wojna z Kleopatrą (formalnie), a faktycznie z Antoniuszem.

Odkrycia archeologiczne XIX w. i odczytanie pisma klinowego pozwoliły na uzyskanie pewnych danych nt. pomników prawnych nowego państwa egipskiego.

Faraon stanowił prawo. Zachowały się fragmenty kodeksu karnego Horemheba i Ramzesa II. Bocchoris (II poł. VIII w. p.n.e.) doprowadził do wydania kodeksu, w którym jest najwięcej artykułów zobowiązań, prawa procesowego.

Horemheb

Ramzes II

Bocchoris

Do rozwoju prawa doszło w Egipcie za panowania dynastii macedońskiej (Aleksander Wielki). Wykształcił się system prawa hellenistycznego. 
Po podboju przez Rzymian były wpływy rzymskie na prawo egipskie, którymi zajmuje się nauka zwana papirologią (od papirusa).

Aleksander Macedoński (Wielki)

Prawo Mezopotamii

Na przełomie IV i III tysiąclecia w dolinie dwóch rzek osiedlili się Sumerowie. Był to teren korzystny rolniczo. Państwo Sumerów nie było jednolite. W połowie III tysiąclecia najechał na nią nowy lud pochodzenia semickiego (lud arkadyjski), który założył nowe państwo arkadyjskie zwane państwem sumero - arkadyjskim (ze stolicą w Arkadzie), militarnie silniejsi od Sumerów, ale kulturowo już nie. Jednym z władców był władca w mieście Ur zwany Ur-nammu, który ok. 2050r. p.n.e. doprowadził do utworzenia Kodeksu, z którego zachowały się fragmenty. Pierwszym kodeksem był Kodeks Urukaginy władcy Lagaszu z 2360r. p.n.e., ale on się nie zachował nawet w drobnym fragmencie. Znany jest również kodeks z XIXw. p.n.e. Lipit-Isztara, władcy Isinu.

Około 2 tysięcy lat p.n.e. Amoryci przybywają na południe Mezopotamii. Zajęli oni Babilon będący stolicą państwa starobabilońskiego, a jednym z władców tego państwa był Hammurabi, panujący na przełomie XVIII i XVII w. p.n.e.

Stela z Kodeksem Hammurabiego

Bóg Szamasz wręczający Hammurabiemu insygnia władzy królewskiej

Kodeks Hammurabiego jest źródłem epigraficznym, został odkryty w 1902r. w Suzie przez ekspedycję francuską, a pozostaje w paryskim Luwrze. Jest to stela z diorytu – rodzaj kolumny i na niej jest ten kodeks (wysokość 2,25m). Na najwyższej części jest płaskorzeźba przedstawiająca Hammurabiego i boga sprawiedliwości Szamasz wręczającego mu tekst prawa. Kodeks jest napisany pismem klinowym. Dzieli się na:

- prolog - część wstępna, odniesienie do bogów, Hammurabi jest przedstawiony jako osoba powołana przez bogów do tworzenia prawa.

- część właściwa z normami prawnymi – 282 art.

- epilog - część końcowa, gdzie wzywa do tego, by bogowie błogosławili tym, którzy prawa przestrzegają i karali tych, którzy nie przestrzegają.

Kodeks ten to zbiór pewnych norm prawnych z różnych dziedzin, niekoniecznie uporządkowanych. Najwięcej jest przepisów prawa karnego i postępowania sądowego, prawo rodzinne, zobowiązania (umowy, działalność gospodarcza). Najbardziej znaną częścią jest prawo karne.

„Oko za oko”- zasada odwetu czyli talionu – za popełnione przestępstwo sprawcy zostaje wymierzona taka kara, jąką on sam wyrządził, ale ludność była zróżnicowana (najwyżej pełnoprawni obywatele, niżej ludzie królewscy, zależni od króla). Zasada talionu dotyczyła osób z tej samej warstwy społecznej, gdy ofiarą była osoba z niższej warstwy obowiązywała kara pieniężna.

Kary miały charakter odzwierciedlający – miała kojarzyć się ze sposobem działania sprawcy (jeśli syn uderzył swego ojca, utną mu jego rękę).

Stela z Kodeksem Hammurabiego

Prawo prymitywne obowiązywało jeszcze na etapie przedpaństwowym, gdy nie istniały organy władzy. Ważne były kwestie etyczne, co jest dobre, a co złe. Rody miały duże znaczenie, chociażby jako siła obronna w razie napaści z zewnątrz, a także jako siła gospodarcza, gdzie ziemia była własnością rodu. Ród pełnił funkcje mediatorów społecznych i funkcje religijne. W pierwszej kolejności jednostka musiała liczyć sama na siebie. Stosowana była samoobrona, czyli odparcie ataku na jakieś dobro chronione, na życie, na własność, oraz samopomoc.