1b. Fontes iuris cognoscendi (źródła poznania prawa)

Źródła poznawania prawa są to wszelkie formy przekazu, które pozwalają nam poznać treść norm prawnych.

1. Przekaz ustny

Monarchia frankońska to nie są czasy najdawniejsze, ale większość społeczeństwa pisma nie znała. Kiedy na wiecu uchwalona została jakaś ustawa, była ona głośno ogłaszana. Była pewna grupa osób szczególnie zobligowana do zapamiętania i przekazywania tej ustawy (tacy „strażnicy pamięci”). Przekaz ustny niesie pewne ryzyko zniekształceń.

2. Przekaz pisemny

a) Źródła prawa jurydycznego (łac. ius - prawo), które bezpośrednio przekazują treść normy prawnej:

- teksty aktów prawnych (w Dzienniku Ustaw);

- opracowania fachowe: monografie, artykuły, komentarze, kodeksy, podręczniki prawnicze);

- dokumenty praktyki: wyroki sądowe, protokoły rozpraw;

- pisemne poświadczenie dokonanej czynności prawnej, np. testament, umowa.

b) Dokumenty:

- publiczne – dokonane przez organy władzy;

- prywatne – dokonane przez same osoby dokonujące czynności prawnej, np. umowa, testament.

c) Źródła literackie:

- Tragedie, komedie, poezja;

- Kroniki, np. Wincentego Kadłubka, Galla Anonima, Marcina Bielskiego Swetoniusza „Dzieje Rzymu od założenia do miasta”, Żywoty cesarzy”, Liwiusza, Tacyta „Annales” (autor znał historię z przekazu), „Historae” (historia współczesna autorowi), „Żywoty świętych” (=hagiografie);

- Opisy geograficzne sporządzane przez podróżników - Ibrahim Ibn Jakub - podróżnik z Hiszpanii trafił do Polski podczas panowania Mieszka I;

Dla prawnika źródła literackie mogą wydawać się mniej znaczące, gdyż nie są sporządzone przez prawników, dlatego też nieprecyzyjnie przekazują normy prawne. Druga kwestia bezstronności autora. Tacyt w „Annales” deklaruje, że będzie pisał „Sine ira et studio” = „bez gniewu, uprzedzeń”, co mu się nie do końca udało. Kronikarze też mogli być nie bezstronni, bo często byli na czyimś utrzymaniu (np. Gal Anonim żył w XI w. na dworze Bolesława Krzywoustego. Władysław Herman (ojciec Krzywoustego) miał starszego syna z pierwszą żoną, nieznaną z imienia. Bolesław Krzywousty doprowadził do oślepienia przyrodniego brata i go zabił. Jeśli Gal Anonim był na utrzymaniu króla to musiał pisać o nim w pozytywny sposób). Mimo braku precyzji, bądź braku bezstronności, źródła literackie pokazują prawo w praktyce.

Marcin Bielski, kronikarz żyjący w czasach panowania Batorego, ze szczegółami opisuje jak to było, że Popiela myszy zjadły. Nie wiadomo skąd ma taką wiedzę.

- Cesarz Justynian, panujący we wschodniej części Cesarstwa Rzymskiego, zmarł w 565r. a wcześniej dokonał kodyfikacji prawa rzymskiego i to przeszło dla potomności.

Dwie księgi, w których padają 3 różne rodzaje kary śmierci. U Tacyta mamy odniesienie do pewnej ustawy Cesarza Augusta, który chce zająć się rodziną. Jedna z ustaw nakazywała pozostawanie w związkach małżeńskich i najlepiej by mieć potomstwo. Były sankcje finansowe, w kwestii dziedziczenia osób bezżennych i niezamężnych. Społeczeństwo nie respektowało tej ustawy. Najmniej chętnie żenili się starsi wysoko postawieni mężczyźni. Aby obejść prawo zawierano zaręczyny z dzieckiem i narzeczony miał wymówkę. Mógł czekać do 12 roku życia narzeczonej.

3. Źródła epigraficzne

Powstawały na materiale trwałym (na kamieniu, budynkach szczególnie tych urzędowych, gliniane tabliczki pochodzące z Mezopotamii pokryte pismem klinowym, napisy na nagrobkach zawierające dyspozycje majątkowe i opisy rodziny, ochrony grobów).

Nie można utożsamiać prawa zwyczajowego z przekazem ustnym, a prawa stanowionego z pismem. Istniały spisy prawa zwyczajowego.

Ustawa 12 tablic- spisane najdawniejsze rzymskie prawo zwyczajowe.

Spisywanie prawa czy zwyczajów ujednolica i ustanawia prawo.