64. Formy i cechy własności ziemskiej (własność podzielona, alodia, współwłasność)

Instytucja typowa dla prawa feudalnego to własność podzielona. Powstała dzięki szkole glosatorów, którzy badali źródła prawa rzymskiego. Na podstawie źródeł rzymskich i własnej interpretacji tych źródeł stworzyli oni podstawy własności podzielonej. Ta własność dotyczyła dóbr ziemskich (nieruchomości).

Nie była tożsama ze współwłasnością. Współwłasność polega na tym, że właścicielami rzeczy jest więcej niż jedna osoba. Każdy może dysponować swoją częścią rzeczy, ale całą mogą rozporządzać tylko łącznie.

Własność podzielona - nieruchomość ma dwóch właścicieli, ale stojących na różnych płaszczyznach i będących właścicielem tej rzeczy w różnych obszarach. Każdy, kto włada rzeczą, ma wobec niej jakieś uprawnienia.

1. Właściciel zwierzchni (w pełnym tego słowa znaczeniu) - pan feudalny posiadał wszelkie uprawnienia właścicielskie i dodatkowo pobierał czynsz w zamian za to, że chłop na jego nieruchomości pracował.

2. Właściciel użytkowy - ten kto na danym gruncie mieszka i gospodaruje; chłop miał prawo uprawiać dany grunt, czerpać korzyści, ale w zamian za to płacić czynsz; mógł zbyć dobra innej osobie za zgodą właściciela zwierzchniego i przeważnie za jakąś opłatą na jego rzecz; mógł przekazać swój kawałek gruntu synom, czyli miał pewne uprawnienia właścicielskie; nie mógł być usunięty z ziemi; gdy właściciel zwierzchni chciał się właściciela użytkowego z ziemi pozbyć to powinien albo wydzielić mu grunt równej wartości albo go spłacić.

Podział na ruchomości i nieruchomości w prawie feudalnym miał ogromne znaczenie. Przy obrocie nieruchomościami istniało „prawo bliższości” (w Polsce przetrwało do XIV w.). Jeżeli właściciel chciał zbyć nieruchomość, musiał spytać członków rodu, czy oni nie chcą skorzystać z prawa pierwokupu. Nieruchomość była własnością całego rodu. Gdyby właściciel krewnych nie zapytał o chęć skorzystania z prawa pierwokupu, to obowiązywałoby prawo retraktu, gdzie krewni mieli prawo wykupić nieruchomość od nabywcy. W przypadku darowizny krewni mogli się domagać wydania tej nieruchomości.

Przeniesienie własności nieruchomości miało swoje obostrzenia prawne.

Były dwa akty prawne:

- Zdanie – przeniesienie własności odbywało się z udziałem pewnych rytuałów; w obecności świadków; gesty i zachowania, np. przeniesienie kapelusza z głowy sprzedawcy na głowę nabywcy (jako symbol), wypicie „wody zrzeczenia się” przez sprzedawcę, by pokazać wyzbycie się własności

- Wwiązanie – przeniesienie samego posiadania; musiało utrwalić się w pamięci świadków; nabywca musiał przy świadkach wjechać na nabyty grunt konno i zeskoczyć na tę ziemię lub dokonywał objazdu tej ziemi.

Przeniesienie własności nieruchomości wymagało formy szczególnej; w obecności księcia, w formie pisemnej. Z czasem wystarczył wpis do Ksiąg Sądowych Ziemskich. Wynikało to stąd, że władza państwowa chciała mieć kontrolę nad obrotem nieruchomościami. Tym bardziej, że w tamtych czasach własność ziemska wiązała się z obowiązkiem służby wojskowej. Ważne było kto będzie w posiadaniu ziemi, czy to będzie osoba zdolna do służby wojskowej.

Przy nieruchomości bywały odmienne reguły dziedziczenia. Kobieta nie dziedziczyła po ojcu. Kobieta wnosiła posag, ale on zazwyczaj musiał być w gotówce.

Prawa właściciela:

W prawie rzymskim własność jako wyliczenie uprawnień właściciela względem rzeczy:

- może z rzeczy korzystać bez udziału innych osób;

- może korzystać z rzeczy do jej zużycia;

- jeśli przynosi dochód to należy się on właścicielowi;

- pożytek z rzeczy należy się właścicielowi;

- pożytek prawny czyli skutki prawne z użytkowania tej rzeczy (czynsz w wynajmu).

Własność zwierzchnia w Polsce to była własność alodialna czyli niepodporządkowana innej władzy zwana wolną własnością. Właścicielem zwierzchnim był wasal, a nad nim był senior (we Francji). W Polsce nie było już zwierzchników nad właścicielem zwierzchnim.

Niedział wyglądał tak jak wspólność łączona.

Małżonkowie nabywają wspólnie to, co nabyli w trakcie małżeństwa. Nie ma podziału ułamkowego. W Polsce funkcjonował niedział ojca z synami czy braci. Już Statuty Kazimierza Wielkiego zachęcały do wydzielania gruntów. Niedział to była jedna z form własności zbiorowej.