39. Nauka prawa na ziemiach polskich w okresie zaborów

Pod wpływem reform oświeceniowych (II poł. XVIII w.) nastąpiło zahamowanie postępu nauk prawnych Po utracie niepodległości zaczęły tracić na znaczeniu dwa ośrodki akademickiego kształcenia prawniczego (Kraków, Wilno). W Wilnie studia prawnicze przetrwały do 1832r., tj. do likwidacji Uniwersytetu Wileńskiego po upadku powstania listopadowego. Główny ośrodek polskiej myśli prawniczej, tj. krakowski Wydział Prawa, nie rozwinął natomiast do lat 60. XIX w. większej działalności naukowej, ograniczając się w zasadzie do kształcenia przyszłych pracowników wymiaru sprawiedliwości oraz aparatu administracyjnego. Wydział ten poddany został dwu silnym falom germanizacji: raz w okresie bezpośredniej dominacji austriackiej w Krakowie tuż po rozbiorach (do 1809r.) i ponownie po 1846r., tj. po likwidacji Wolnego Miasta. Wyrazem tendencji germanizacyjnych było też utworzenie we Lwowie, za czasów Józefa II (1784) uniwersytetu obejmującego Wydział Prawa. Wydział ten aż po lata sześćdziesiąte XIX w. był przede wszystkim krzewicielem austriackiej myśli i kultury jurydycznej.

Księstwo Warszawskie (1808r.) - Szkoła Prawa (później Szkoła Prawa i Nauk Administracyjnych); Królestwo Polskie – przekształcenie tej Szkoły w WPiA UW (1816 – 1831), zlikwidowany po powstaniu listopadowym. Wydział ten, dzięki reformom A. Wielopolskiego, odżył ponownie w ramach Szkoły Głównej (uniwersytetu) w 1862r., istniał jednak krótko, bo tylko do 1869r., kiedy to Szkołę Główną przekształcono w carski, zrusyfikowany uniwersytet.

Stan nauki prawa na ziemiach polskich zależał od sytuacji politycznej istniejącej w poszczególnych zaborach. Tendencje germanizacyjne i rusyfikacyjne nie pozwalały na pełny rozwój polskich nauk prawnych. Na stan nauk prawnych wpływała też sytuacja prawna na obszarach dawnej Rzeczypospolitej. Każdy zabór posiadał własny system prawny, kształtowany przez zaborców. Jedyny wyjątek stanowiło tu Królestwo Polskie. Wpływało to na rozwój teorii, która w poszczególnych ziemiach kształtowała się w zależności od lokalnych potrzeb.

Mimo niekorzystnej sytuacji polska myśl prawnicza w ciągu XIX w. miała duże osiągnięcia. Na uwagę zasługuje rozwój badań nad historią prawa polskiego. Duże zasługi położył na tym polu Joachim Lelewel - nie prawnik (Warszawa).

Joachim Lelewel (Warszawa)

Pod wpływem dominującej wówczas w naukach jurydycznych szkoły historycznej, historia prawa zaczęła w I poł. XIX w. stawać się w Polsce samodzielną dyscypliną naukową. Badania nad dawnym prawem polskim prowadził Jan Wincenty Bandtkie (Warszawa), Romuald Hube –  cykl prac poświęconych średniowiecznemu, polskiemu prawu sądowego (Warszawa), Antoni Helcel (Kraków) – wydawnictwo źródeł dawnego prawa polskiego.

Jan Wincenty Bandtkie (Warszawa)

A. Stankiewicz, Portret Romualda Hube (Warszawa)

Antoni Helcel (Warszawa)

Nowa, korzystna sytuacja dla rozwoju polskiej nauki prawa powstała z chwilą uzyskania w 1867r. przez Galicję autonomii, po zmierzchu absolutnej monarchii w Austrii. Uniwersytety w Krakowie (1870) i we Lwowie (1871) otrzymały szeroka autonomię wewnętrzną, pozwalającą na ich repolonizację. Wprowadzenie języka polskiego jako wykładowego oraz powstanie katedr zajmujących się historią prawa polskiego były najbardziej znaczącym przejawem tego procesu. Oba uniwersytety galicyjskie stały się od tej pory głównymi ośrodkami kształcenia prawniczego, w których można było – stosunkowo swobodnie – kontynuować tradycje polskie. Wydziały Prawa w Krakowie i Lwowie służyły przede wszystkim młodzieży galicyjskiej, choć nie brakowało na nich także młodzieży z innych zaborów. W obu ośrodkach naukowych powstało i działało grono polskich uczonych, z których wielu później – po odzyskaniu niepodległości – położył duże zasługi w kształtowaniu nowej, polskiej nauki prawa. W dziedzinie badań historyczno – prawnych prym wiedli: Oswald Balzer (Lwów) i Stanisław Kutrzeba (Kraków), obaj poświęcający swą uwagę głównie historii państwa i prawa polskiego. 

Oswald Balzer (Lwów)

Stanisław Kutrzeba (Kraków)

Wielu znakomitych uczonych pojawiło się w dziedzinach związanych z wykładem prawa pozytywnego (obowiązującego). Wymienić tu trzeba przede wszystkim prof. prawa karnego w Krakowie, reprezentanta szkoły klasycznej – Edmunda Krzymuskiego (Kraków) oraz Stanisława Wróblewskiego (1868 – 1938), wielkiego romanistę i cywilistę, również z Krakowa.

Edmund Krzymuski (Kraków)

Stanisław Wróblewski (Kraków)

I rozbiór Polski (1772) - Rosja, Prusy, Austria

II rozbiór Polski (1793) - Rosja, Prusy

III rozbiór Polski (1795) - Rosja, Prusy, Austria

Księstwo Warszawskie (1807-1815) – podporządkowane Napoleonowi

Królestwo Polskie (1815 – 1832, 1832-1918) – podporządkowane Rosji